Puzzelstukjes

Over begrippen en definities

TW! Deze tekst bevat vele begrippen en definities over verschillende vormen van seksueel grensoverschrijdend gedrag en seksueel geweld. Dit zijn academische definities en kunnen erg hard overkomen. Het is hier niet de bedoeling mensen te schokken. Echter is het wel belangrijk dat iedere lotgenoot de correcte woorden kan vinden voor de eigen ervaringen, wil men deze ervaringen in hun volledigheid kunnen beschrijven. Elk trauma is uniek. We proberen hieronder enkel handvaten te geven.

Over SGG en SG

De Belgische strafwet definieert verkrachting als “seksuele penetratie zonder toestemming.”

Echter kan, gelet op onze ervaringsdeskundigheid, niet elk delict waar ook van verkrachting sprake is enkel begrepen worden als een zedendelict. Daarom onderscheiden wij seksueel grensoverschrijdend gedrag (SGG) van seksueel geweld (SG).

Deze differentiatie maakt het mogelijk verschillende fenomenen onder de noemers “verkrachting” of “geweld” te plaatsen, doch SGG en SG als een dichotome te behandelen in uitgangspositie. Vanuit Engelstalige academische literatuur kan hierin het onderscheid tussen ‘sexual violence’ en ‘sexual assault’ worden herkend. Deze dichotome maakt een aantal werkpunten duidelijker inzake o.a. gender-gerelateerd geweld en de aanpak rond plegerschap (SGG) en/of daderschap (SG).

Seksueel Grensoverschrijdend Gedrag

Zie ook het SENSOA  (vlaggensysteem) / Stop-It-Now / UFC / NL-ATSA / … 

Seksueel grensoverschrijdend gedrag is opgedrongen seksualiteitsbeleving uitgevoerd door plegers. Het gedrag stamt uit seksuele noden (lust). Deze plegers zijn te onbewust over het schadelijke van het eigen gedrag, minimaliseren dit of imiteren in hun onervarenheid voorbeelden uit o.a. pornografie. Het doel van de pleger is seksueel gedrag, het invullen van lusten; niet noodzakelijk de partner ook traumatiseren. Als slachtoffer kan men getraumatiseerd worden door het plegerschap, zonder dat deze laatste criminele intentie uit.

Plegers zijn in staat schuldinzicht te ontwikkelen en kunnen via gespecialiseerde hulpverlening (psycho-educatie, groepstherapie, enz.) maatschappelijke herintegratie bekomen. Hun persoonlijkheidstype maakt hen therapie-gevoelig. Pleger-begeleiding en daderhulp vandaag ( UFC / ITER / Dader In-Zicht / enz.) is voornamelijk hierop gericht.

Seksueel Geweld

Zie ook de UN-MENAMAIS studie door Prof dr Ines Keygnaert (U Gent) en de begrippen die we gebruiken uit haar publicaties ‘Zorg voor MiViV slachtoffers SG’, verderop vernoemd. Over De Grenzen Heen VZW benoemt met seksueel geweld de geseksualiseerde geweldsdelicten.

Seksueel geweld zijn geseksualiseerde geweldsdelicten uitgevoerd door daders. Mensen van een fiets sleuren is geen seksueel (grensoverschrijdend) gedrag, het is geweld. Dit geweld stamt uit non-seksuele noden (macht, sadisme, leedvermaak enz.). Deze daders kenmerken zich wel vaker door een persoonlijkheidstype met psychopathologische kern. Het daderschap onderscheidt zich van het plegerschap door hun criminele intentie en inhoud.

Daders zijn vaker niet tot weinig in staat tot schuldinzicht te komen en bijgevolg therapie-immuun. Ze behoeven al enkel hierdoor een repressiever behandelkader dan vandaag wettelijk mogelijk is gemaakt. Zie COSA (pleger) / TBS (dader).

Noot: Waar het SENSOA vlaggensysteem seksueel gedrag bespreekt en dit in gradaties grensoverschrijdend classificeert, benoemt het geen gedrag dat buiten het menselijke seksuele continuüm vallen. Het vlaggensysteem is beperkt tot seksueel (grensoverschrijdend) gedrag. Men zet doelbewust in op het bespreekbaar maken van seksuele grenzen; bespreken en (h)erkennen van de eigen seksuele noden, ook vanuit plegerschap. Deze ambitie steunen we, maar, dit beantwoord enkel de vragen van plegers; de focus ligt enkel op seksuele (grensoverschrijdende) noden. Daderschap stamt echter uit non-seksuele noden. Bespreekbaar maken van (onbewust) plegerschap is voor Over De Grenzen Heen VZW dan ook geen antwoord op het intentionele daderschap, die ook in inhoud buiten seksuele noden, non-seksuele noden afdwingt.

Voorbeeld: seksueel misbruik of seksuele uitbuiting?

Voor Over De Grenzen Heen VZW is seksueel ‘misbruik’ = seksueel ‘gebruik zonder (wettelijke) toestemming’. Het seksueel gebruik is niet correct, het is fout, het is mis-bruik; dus fout seksueel ge-bruik.

Seksueel misbruik staat daarom als term los van criminele intentie (daderschap / SG). In onze interpretatie ben je een pleger van seksueel misbruik als je seksueel gedrag opdringt zonder (wettelijke) toestemming. Waar de intentie van de pleger samen te vatten is tot het (onbewust) afdwingen van seksuele noden (SGG), is het de kwetsbaarheid (leeftijd, machtsrelatie tot, enz.) van hun slachtoffer die dit onwettelijk maakt. Enkel en alleen al door het feit dat de lotgeno(o)t(e) minderjarig is, of niet toestemde, is de pleger te veroordelen voor zedenfeiten. Door deze kern valt ‘seksueel misbruik’ te definiëren als seksueel grensoverschrijdend gedrag.

Seksueel grensoverschrijdend gedrag en seksueel geweld zijn voor ons in oorsprong twee verschillende fenomenen. Seksueel grensoverschrijdend gedrag benadrukt het seksuele aspect van de wandaden: de seksuele noden van een pleger. Seksueel geweld het gewelddadige van de wandaden: de non-seksuele noden van een dader. Seksueel misbruik vanuit plegerschap staat als term dan ook los van geseksualiseerde gewelddelicten vanuit daderschap.

Over De Grenzen Heen VZW wil hierin niemand bagatelliseren. Zowel seksueel misbruik (of SGG) als seksueel geweld (SG) laten enorme sporen achter en noodzaken vaak langdurig herstel. Echter moeten we wel blijven benadrukken dat, naast seksueel misbruik vanuit plegerschap en diens gevolgen op de lotgenoot, ook (bewust) seksueel geweld vanuit daderschap kan uitgevoerd worden (op minderjarigen).

Vanuit onze ervaringsdeskundigheid lijkt het daarom correcter om die lotgenoten die slachtoffer werden van systematische vormen van geweldpleging (daderschap) te benoemen, niet als slachtoffers van ‘seksueel misbruik’, maar om ook een definitie aan te bieden die de klemtoon legt op die specifieke systemische geweldsdynamiek die bij daderschap primeert. Deze vormen van geweldpleging / daderschap kunnen bv. worden gedefinieerd onder de noemers ‘seksuele uitbuiting’, ‘verkrachting als wapen’ en/of ‘seksuele foltering’, zie ook deze internationale definities verderop.

Daarom is ‘seksueel misbruik’ voor Over De Grenzen Heen VZW te definiëren als een specifiek fenomeen rond plegerschap (SGG) en staat dit naast ‘seksuele uitbuiting’, ‘verkrachting als wapen’ en/of ‘seksuele foltering’, wat fenomenen zijn uit daderschap (SG). Voor Over De Grenzen Heen VZW is het belangrijk deze fenomenen specifiek te onderscheiden, omdat deze woorden voor ons correctere handvaten zijn voor die specifieke fenomenen waar ‘seksueel misbruik’ de lading niet dekt.

Noot: De inhoud van (een) traumatische ervaring(en) is niet enkel afhankelijk van de interpretatie of leeftijd van een slachtoffer, maar voor ons voornamelijk van de intentie van de pleger of dader. Dwingt deze seksuele noden af en/of non-seksuele noden? De juiste woorden vinden is voor elk slachtoffer een persoonlijke uitdaging. Niet alles kan onder dezelfde noemer vallen, als het niet over hetzelfde gaat. We wensen met bovenstaande tekst dan ook niemand te corrigeren in het eigen verhaal. Wel verduidelijken we het onze.

Voorbeeld: iemand nafluiten op straat.

Vanuit internationale context valt dit onder de categorie “hands-off seksueel geweld”, (zie verder). Je kan dit gedrag echter ook interpreteren als een vorm van seksisme. De bouwvakker fluit een vrouw na alsof ze een object is die daar voor zijn/haar plezier is. Ter vergelijking: als diezelfde bouwvakker een oerwoudgeluid maakt wanneer een persoon met getaande huidskleur passeert, is dat racisme.

Voor Over De Grenzen Heen VZW is iemand nafluiten op straat een vorm van seksisme. Seksisme valt moeilijk te definiëren, maar speelt vooral tussen stereotype aannames van mannen over vrouwen en vrouwen over mannen. Zo kan de bouwvakker oprecht overtuigd zijn dat vrouwen, nafluiten leuk vinden.

Dit plaatst iemand nafluiten enerzijds in het uiten van seksuele noden, en anderzijds in het grensoverschrijdend zijn van die uiting. Bij gevolg is iemand nafluiten op straat een vorm van seksueel grensoverschrijdend gedrag (in het kader van seksisme), maar niet van seksueel geweld.

Begrippen en definities (Over De Grenzen Heen VZW)

Ervaringsdrager (individuen/ huishoudens = microniveau)

Persoon die een ervaring draagt. Elke mens draagt ervaringen en is bij gevolg een ervaringsdrager. In dit dossier gaat het specifiek over personen die slachtoffer werden van geweld, daar getuige van zijn geweest of behoren tot de dichte leefomgeving van een slachtoffer van dit geweld. Bv. Moeder, bezorgde buur, leerkracht, vriend(in), levenspartner, zoon of dochter, … Wij bieden geen dadertherapie aan maar erkennen dat een “daderstuk” bij vele ervaringsdragers leeft.

Ervaringswerker (wijken, gemeenschappen = mesoniveau) *

Persoon die werkt met ervaringsdragers. Erg vaak zelf een ervaringsdrager die vanuit eigen ervaringskennis anderen in eenzelfde situatie (h)erkenning bieden. Binnen een therapeutische context zijn ze de brugpersoon tussen patiënt en therapeutisch team. Idealiter zijn ze ook een deel van dat team.

Ervaringsdeskundige (beleid = macroniveau) *

Ervaringswerker die de eigen ervaringskennis ook gekaderd heeft in een professionele discipline en hiermee aan de slag gaat, bv. psychologie, rechten, criminologie, verpleegkunde, sociaal werk, GGZ, beleid, pedagogie, enz. Waar velen in de discipline deskundig zijn, zijn ervaringsdeskundigen in de unieke positie om niet enkel vanuit onderzoek of theorie een maatschappelijke problematiek te definiëren, maar ook uit die levenservaring. De ervaringsdeskundige vertrekt uit de empirie en specialiseert zich in de theorie om zo aansluiting te vinden tot professionele kaders. De ervaringsdeskundige is de brugpersoon tussen ervaringswerk en academische en/of politieke disciplines.

* De specifieke ervaringskennis van of noodzakelijke academische inhoud van een ervaringswerker of een ervaringsdeskundige is sterk variabel afhankelijk van de context waarin deze werkzaam is. Zo zal Uilenspiegel VZW de naam doch niet de rol van ervaringswerker en ervaringsdeskundige net omgekeerd benoemen, ook los van eventuele academische kwalificaties. In hun visie is men een ervaringswerker wanneer men werkt als ervaringsdeskundige; wanneer men een arbeidscontract heeft in die rol. Ervaringsdeskundige of ervaringswerker kunnen dan ook, los van academische voorkennis, zowel vanuit een meso- als macroniveau binnen hun eigen context betekenis krijgen.

Geweld

In dit dossier is ‘geweld’ elke vorm van interpersoonlijk geweld: fysiek, seksueel, psychologisch, emotioneel, socio-economisch, enz. Zie ook onze definiëring tussen SGG en SG, hierboven.

Herstel

Het verlaten van de depressieve of agressieve positie door het innemen van een actieve positie t.o.v. het eigen verhaal. Bv. iets bakken en meenemen voor deelname aan het praatcafé, het inrichten of ondersteunen van een workshop, deelname aan een werkgroep, het realiseren van een wetsvoorstel, enz.

Hulpvrager

Elke mens die Over De Grenzen Heen VZW om hulp vraagt.

Professioneel

Officiële doorverwijskanalen (www.hulpijnen.be e.d.) en professies die betrekking hebben tot de hulpvraag: juridisch, medisch, beleidsmatig, psychologisch, psychiatrisch, pedagogisch, socio-cultureel, enz., hier met voorkeur in een specialisatie inzake geweld / traumaverwerking.

Verkrachting

Belgische wetgeving: elke seksuele penetratie zonder toestemming.

De onderstaande begrippen komen uit ‘Zorg voor MiViV slachtoffers SG’ – Keygnaert Ines (Reach Out – 28 mei 2021). Onderstaande begrippen zijn in dit onderzoek bevat  in migratiecontext, maar in onze deskundigheid bestaan ze ook in Vlaanderen zonder voorafgaand migratieverhaal. Waar we ons niet beperken tot seksueel geweld is deze vorm erg courant verworven bij alle andere vormen van geweld. Daarom lijkt het ons belangrijk de correcte definities rond seksueel geweld hier specifiek te definiëren.

Klachten

De verzamelnaam voor alle types gevolgen na (seksuele) traumatisering.

Fysiek

oa: Blauwe plekken, haarverlies, breuken, abdominaal trauma, urinaire infecties, prikkelbare darm syndroom, rugklachten, fibromyalgie, cerebrale laesies, beperkingen, overlijden…

Seksueel en reproductief

oa: SOA, genitale pijn, dyspareunie en seksuele dysfuncties, ongewenste zwangerschap, fistels, infertiliteit, …

Psychisch

oa: Psychosomatische klachten, vermoeidheid, angsten, slaapproblemen, affectieve stoornissen, eetstoornissen, ineffectieve en defensieve coping, ontwikkelingsstoornissen, laag zelfbeeld, zelfverwaarlozing, automutilatie, alcohol en drugabusus, seksueel risico- en grensoverschrijdend gedrag, suicide en suicidale gedachten….

Socio-economisch

oa: Stigmatisering, isolement, verstoting, discriminatie, werkonbekwaamheid, werkloosheid, school verlaten of schoolachterstand, (structurele) armoede, eer-gerelateerd geweld…

Begrippen en Definities (Internationaal)

Verkrachting

“Elke seksuele daad die tegen iemands wil is gesteld tegen gelijk welke persoon, in gelijk welke relatie tot het slachtoffer, in gelijk welke omgeving.” (WHO 2015)

Noot: In de ruimere internationale definitie van ‘seksueel geweld’ volgens het WHO, vallen beide seksueel grensoverschrijdend gedrag en seksueel geweld onder de noemer ‘seksueel geweld’. Het is niet zo dat Over De Grenzen Heen VZW in de inhoud van seksueel grensoverschrijdend gedrag geen vorm van (psychologische) dwang of geweld, erkent. Echter, vanuit de eigen Vlaamse en Belgische context benoemt Over De Grenzen Heen VZW met ‘seksueel geweld’ specifiek de geseksualiseerde geweldsdelicten gekoppeld aan daderschap. Wij maken dit onderscheid tussen SGG (pleger) en SG (dader) om het onderscheid tussen plegerschap uit seksuele noden (SGG) en het daderschap uit non-seksuele noden (SG) te benadrukken, zodoende een tweesporenbeleid kan worden ontwikkeld waar beide pleger en dader naar de eigen specificiteit en maatschappelijke noden kunnen worden opgevolgd, behandeld en/of begrensd.

Hands-off Seksueel geweld:

Seksuele verwaarlozing & niet respecteren van seksuele intimiteit

Bv. Een hulpbehoevend persoon is volledig ontkleed achtergelaten in de wandelgang van het woon- zorgcentrum of instelling, tot een verpleegkundige de tijd heeft hem/haar naar de douche te brengen.

Seksuele intimidatie

Geen fysiek contact

Hands-on seksueel geweld:

Seksueel misbruik

Fysiek contact – geen penetratie

Poging tot verkrachting

Fysiek contact – poging penetratie

Verkrachting

Fysiek contact – penetratie

Seksuele uitbuiting

Elk misbruik van een kwetsbare positie, machtsverschil of vertrouwen met een seksueel doel. Vb: gedwongen pornografie of prostitutie waarvoor iemand anders het geld krijgt, seksuele afpersing in ruil voor middelen, diensten of hulp (bijvoorbeeld papieren, eten, onderdak,…), seksuele slavernij en gedwongen huwelijken.

Seksuele uitbuiting is één van de doelen achter mensenhandel die op een seksuele manier wordt geuit. (UNHCR 2003)

Seksueel geweld als (oorlogs)wapen

Alle misdaden tegen de menselijkheid van seksuele aard zoals verkrachting, seksuele slavernij, gedwongen abortus of sterilisatie of elke andere daad om geboorte te voorkomen, gedwongen zwangerschap, gedwongen bevalling of gedwongen opvoeding.

Seksueel geweld als foltering

Elke bedreiging met of daad van seksuele aard waarbij zware mentale of fysieke pijn of lijden wordt veroorzaakt met het oog op het vrijgeven van informatie, getuigenis of straffen van het slachtoffer of een derde persoon, het intimideren van die persoon of een derde persoon of het vernietigen van een deel of een volledige nationale, etnische, raciale of religieuze groep. (UNHCR 2003)